Share

Agata Dąmbska, Forum Od-nowa: Zmiany w samorządach. Propozycje zespołu ds. ustrojowych KWRiST

Od listopada 2014 do września 2015 r. trwały prace w b. Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji oraz zespole ds. ustrojowych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego – pod kierunkiem b. Wiceministra MAiC, Marka Wójcika – nad sformułowaniem propozycji zmian ustrojowych dotyczących funkcjonowania samorządu. Wiosną br. ogłoszono pierwszą część tego dokumentu, zawierającą postulaty zgłaszane przez przedstawicieli administracji publicznej, korporacje samorządowe, podmioty trzeciego sektora, ośrodki akademickie i niezależnych ekspertów.

Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że Polska musi przygotować się do trudnego okresu lat 2020-2030, kiedy skumulują się niekorzystne zjawiska demograficzne oraz zmniejszy transfer środków unijnych. Po 25 latach funkcjonowania reaktywowanego samorządu konieczny jest impuls rozwojowy pozwalający na kontynuowanie sukcesu reformy 1991 roku. Jako główny cel proponowanych modyfikacji wskazano wzmocnienie zaangażowania obywatelskiego w działalność samorządową, uczynienie z JST kreatora rozwoju gospodarczego oraz poprawę sprawności i efektywności działania administracji publicznej.

Wizja samorządu przyszłości zakłada wzmocnienie wspólnot na poziomie kompetencyjnym, ekonomicznym, instytucjonalnym i terytorialnym.

1. Kompetencje

Większość z realizowanych obecnie przez JST zadań zleconych powinna być wykonywana jako zadania własne, finansowane z dochodów własnych i subwencji. Samorządy realizowałyby część obowiązków będących dziś w gestii administracji rządowej i instytucji centralnych. Obecne zadania wojewody z zakresu administracji świadczącej i planowania rozwoju stałyby się zadaniami szczebla wojewódzkiego. Mechanizmy współpracy lub zespolenia administracji publicznej z JST objęłyby większość służb, inspekcji, straży i innych instytucji działających na poziomie lokalnym.

Realizowana byłaby w praktyce zasada, że nadzór nad JST obejmuje jedynie kryterium legalności. Zostałyby też ujednolicone zasady prowadzenia przez gminy, powiaty i województwa aktywności gospodarczej (poza sferą usług publicznych) samodzielnie lub we współpracy z partnerami publicznymi i prywatnymi.

2. Ekonomia

Przepisy dotyczące JST powinny być elastyczne i umożliwiające korzystanie z nowoczesnych instrumentów finansowania przedsięwzięć rozwojowych (prawo zamówień publicznych, partnerstwo publiczno-prywatne, reguła wydatkowa). Funkcjonowałyby też mechanizmy dofinansowania z budżetu centralnego takich przedsięwzięć. Ponadto część obecnego majątku skarbu państwa znajdowałaby się w rękach JST lub byłaby przez nie zarządzana.

Jednak kamieniem milowym są dwa kolejne postulaty: pierwszy głosi, że wspólnoty muszą być samowystarczalne dochodowo, a jedynie wąski margines JST korzystałby z mechanizmu wyrównawczego. Dochody wspólnot byłyby zdywersyfikowane, zaś PIT stałby się podatkiem samorządowym. W drugim stwierdza się, że z punktu widzenia konsolidacji rachunkowej JST ma być jedną strukturą organizacyjną i podmiotem gospodarki finansowej. Oba te elementy propozycji zespołu ds. ustrojowych KWRiST oraz MAiC zostały zaczerpnięte z raportu „Samorząd 3.0” Forum Od-nowa („lokalny PIT” i „samorząd jako spójny organizm”).

3. Instytucje

Projekt podkreśla konieczność jak najszerszej współpracy międzysamorządowej. JST powinny kooperować w ramach związków i stowarzyszeń zrzeszających wspólnoty różnego szczebla, pogłębiać mechanizmy współpracy samorządów realizujących wspólne przedsięwzięcia w ramach różnego rodzaju partnerstw oraz wzmacniaćwspółpracę międzynarodową.

Zgodnie z nowelizacją ustawy samorządowej, wchodzącej w życie 1 stycznia 2016 roku, działałyby Centra Usług Wspólnych (CUW), czyli zadania obsługowe z dziedziny informatyki, kadr, administracji czy księgowości poszczególnych jednostek organizacyjnych JST zostałyby przeniesione do jednego wyodrębnionego podmiotu. Mógłby nim być urząd gminy, nowoutworzona jednostka do obsługi wielu instytucji bądź powierzenie tych zadań związkowi komunalnemu.

Organy samorządowe odpowiadałyby za sposób realizowania usług administracyjnych, społecznych i technicznych, co oznacza, że JST zostałyby wyposażone w realną samodzielność do decydowania o sposobie wykonywania zadań publicznych, a o delegowaniu uprawnień w obrębie wspólnoty mieszkańców (w tym do jednostek organizacyjnych) decydowałyby władze samorządowe. Pociąga to za sobą zasadę, że zarówno zadania publiczne, jak i czynności w ich ramach są przypisane bezpośrednio do JST lub ich organów, a nie poszczególnych instytucji.JST muszą mieć autonomię w zakresie kształtowania własnych struktur organizacyjnych oraz w wyborze podmiotów zewnętrznych realizujących w ich imieniu zadania publiczne. Rozwiązanie to znane jest jako „swoboda organizatorska JST” i zostało sformułowane przez Forum Od-nowa w raporcie „Samorząd 3.0”.

 4. Podział terytorialny

Ostatnim ważnym punktem są kwestie związane ze szczeblami samorządu. Budziły one wiele kontrowersji, ale przyjęto rozwiązanie kompromisowe: większość miast miałoby zostać połączonych z okalającymi je gminami, część miast na prawach powiatu – z okalającymi je powiatami, zaś sąsiadujące ze sobą gminy, powiaty lub województwa powinny się konsolidować. Te myśli zawarte są również w nowelizacji ustawy samorządowej i raporcie „Samorząd 3.0” (konsolidacja gmin).

Kolejnym ważnym punktem były zmiany ustrojowe. Tu, po pierwsze, postuluje się wprowadzenie rzeczywistej zasady domniemania kompetencji: ustawowego przyjęcia, że realizacja zadań publicznych nieuregulowanych przez odrębne przepisy, lecz służących zaspokojeniu potrzeb wspólnoty mieszkańców, należy do zakresu zadań gminy. Z kolei decyzja o sposobie realizacji określonych zdań przez gminę winna pozostać domeną organu stanowiącego, o ile nie jest przypisana prawnie do żadnego innego podmiotu.

Po drugie, wskazywana jest konieczność wprowadzenia różnych form organizacji jednostek pomocniczych gminy, wzmocnienie partycypacji społecznej w toku planowania finansowego w JST, zaangażowania obywatelskiego w działalność samorządową poprzez implementację nowych form aktywności obywatelskiej i środków wsparcia finansowego dla lokalnych inicjatyw oraz zwiększenie transparentności działania samorządu.

Po trzecie, w projekcie zaproponowano szereg drobnych, choć miejscami dyskusyjnych rozwiązań wzmacniających pozycję radnych: zapewnienie im możliwości zamawiania profesjonalnych opinii i ekspertyz związanych z wykonywanym mandatem; umożliwienie korzystania z obsługi prawnej na potrzeby wykonywania mandatu; obligatoryjne wprowadzanie projektów uchwał pod obrady organu stanowiącego na wniosek minimum 3 radnych; zapewnienie radnym systemowego dostępu do szkoleń; wprowadzenie obowiązku publikowania imiennych wyników głosowania uchwał podejmowanych przez organ stanowiący; aktywizację radnych w procesie decyzyjnym poprzez konsultowanie przez radnych propozycji z mieszkańcami. Niestety, nie została podniesiona kluczowa sprawa, jaką jest zniwelowanie systemowego konfliktu władzy uchwałodawczej i wykonawczej, co podnosiło Forum Od-nowa.Obecnie pozostaje jedynie mieć nadzieje, że prace nad wdrożeniem postulowanych zmian nie zostaną zawieszone.

Share

Dodatkowe informacje