Share

Agata Dąmbska, Forum Od-nowa: Credo samorządowe

Propozycje systemowe przedstawione w raporcie Forum Od-nowa „Samorząd 3.0” stanowią zbiór wzajemnie powiązanych rozwiązań, układających się w spójną całość. Każdy mechanizm wynika z poprzedniego i odnosi się do następnego, a dopiero ich suma tworzy zwarty model funkcjonowania wspólnot. Dlatego nie można rozpatrywać oddzielnie poszczególnych jego elementów.

U podstaw myślenia Forum Od-nowa legło założenie, że samorząd nie jest sposobem administrowania danym terytorium, tylko wspólnotą obywateli. Nasze credo zawiera się w stwierdzeniu, że „samorząd istnieje dzięki mieszkańcom i dla mieszkańców”. Z tego powodu dążymy do jak największego współuczestniczenia w podejmowaniu decyzji przez społeczności lokalne. Zależy nam, aby mieszkańcy byli świadomi zasad funkcjonowania systemu samorządowego, stąd postulujemy edukację obywatelską i dopominamy się o transparentność. Stoimy na stanowisku, że obywatel posiadający wiedzę oraz dostęp do informacji o swojej wspólnocie, będzie chętniej i rozsądniej angażował się w działania na jej rzecz.

Aby samorząd mógł w sprawny sposób realizować oczekiwania artykułowane przez mieszkańców za pośrednictwem organu stanowiącego, należy przywrócić realny wpływ radnych na zarządzanie wspólnotą. Po 2002 roku ich rola została zmarginalizowana przez silną pozycję wójtów, burmistrzów i prezydentów miast pochodzących z wyborów bezpośrednich. Bez wzmocnienia znaczenia radnych, mieszkańcy tracą możliwość transmisji swej woli na działania władz lokalnych.

W celu efektywnego wykonywania mandatu wyborców, władze samorządowe powinny dysponować samodzielnością organizatorską, czyli prawem do zapewniania usług publicznych adekwatnie do zapotrzebowania, w formie i sposobie przez siebie wybranym, a nie narzuconym koniecznością posiadania jednostek organizacyjnych realizujących zadania. JST mają kształtować swe struktury wewnętrzne w sposób swobodny, ale zarazem podlegający stałej kontroli mieszkańców. Narzędziem do jej pełnienia stałaby się wspomniana już jawność i przejrzystość oraz lokalny PIT.

Ten zestaw rozwiązań odnosi się do wewnętrznych uwarunkowań działania wspólnot. Ich finansowanie zależy jednak od czynników zewnętrznych, gdyż budżety pochodzą w 80% z transferów – różnego rodzaju dotacji i subwencji. To sprawia, że samorząd nie jest realnym gospodarzem na swoim terenie.

Zmianę należy zacząć od oparcia finansów JST o dochody własne, wpływy z podatku od nieruchomości i opłat. Pierwszym krokiem byłoby zrealizowane postulatu lokalnego PIT. Obecnie mieszkaniec nie jest związany ze swoim samorządem poprzez własne finanse – nie wie, ile pieniędzy z jego podatków trafia do wspólnoty. W projekcie Forum Od-nowa każdy mieszkaniec w pierwszym rzędzie finansowałby własny samorząd, tzn. całość wpływów z pierwszego progu podatkowego i proporcjonalnie ze stawki liniowej trafiałaby do wspólnot (teraz JST mają tylko udziały, obliczane skomplikowanym algorytmem przez Ministerstwo Finansów). Uzasadnieniem takiego postulatu jest fakt, że to samorządy wykonują większość usług publicznych (edukacja, transport, pomoc społeczna).

Kolejnymi posunięciami idącymi w stronę realnej decentralizacji samorządu w sferze ekonomicznej byłoby urealnienie podatku od nieruchomości poprzez włączenie doń podatku od gruntów rolnych i leśnych, wprowadzenie mechanizmu ochrony finansów samorządów poprzez prawdziwą zasadę adekwatności, ustabilizowanie i uczynienie przewidywalnymi dochodów z CIT (a w konsekwencji odchodzenie od nich, gdyż podlegają wahaniom koniunktury), wdrożenie systemu „inteligentnych” dotacji nagradzających za efekty działań, przypisanie samorządom prawa do zachowania sobie zaoszczędzonych środków oraz wprowadzenie zasady zrównoważenia budżetu w średnim okresie.

Share

Dodatkowe informacje